Dünyanın en güçlü deniz avcılarından biri olarak bilinen büyük beyaz köpekbalıkları, kendilerinden daha üstün bir avcıyla karşı karşıya. Katil balina olarak da bilinen orkaların köpekbalıklarını hedef aldığı, özellikle karaciğerlerini çıkararak beslenmesiyle sonuçlanan saldırılar, bilim dünyasında dikkatle inceleniyor. BBC Future'da Isabelle Gerretsen imzasıyla yayımlanan araştırma haberine göre, ilk kez Güney Afrika kıyılarında tespit edilen olaylar, orkaların avlanma becerilerini ve okyanuslardaki besin zincirine etkilerini gözler önüne serdi.
KARACİĞERİ ÇIKARILMIŞ KÖPEKBALIKLARI KIYIYA VURDU
Her şey 3 Mayıs 2017'de Güney Afrika'nın Cape Town kenti yakınlarındaki Gansbaai kıyısında dev bir büyük beyaz köpekbalığının ölü bulunmasıyla başladı. Yaklaşık 1.100 kilogram ağırlığındaki dişi köpekbalığının gövdesinde büyük bir yara vardı. Yapılan incelemede yaklaşık 90 kilogramlık karaciğerinin çıkarıldığı anlaşıldı.
Takip eden aylarda aynı bölgede beş büyük beyaz köpekbalığı daha karaya vurdu. Hayvanların tamamında benzer yaralar bulunuyor ve karaciğerleri eksik çıkıyordu.
Ölü köpekbalıklarının incelemesini yürüten Güney Afrika'daki Rhodes Üniversitesi'nden deniz biyoloğu Alison Towner, yüzlerce büyük beyaz köpekbalığı gördüğünü ancak bu şekilde art arda karaya vurduklarına daha önce hiç tanık olmadığını anlattı.
SALDIRILARIN ARKASINDAN İKİ ORKA ÇIKTI
Araştırmacıların dikkati, bölgede 2015'ten itibaren gözlemlenen iki erkek orkaya çevrildi. Sırt yüzgeçleri farklı yönlere doğru eğilmiş olan ve kardeş oldukları düşünülen orkalar, denizcilikte geminin sol ve sağ tarafını ifade eden Port ve Starboard adlarıyla tanınıyordu. İki orkanın ortaya çıktığı dönemde bölgede başka köpekbalığı türlerinin de karaciğerleri çıkarılmış halde bulunması, şüpheleri artırdı.
Ancak bilim insanları saldırılarla orkalar arasındaki bağlantıyı doğrudan gösteren kanıtlara ulaşmak için birkaç yıl daha beklemek zorunda kaldı.
KÖPEKBALIĞINI İKİ DAKİKADAN KISA SÜREDE ÖLDÜRDÜ
16 Mayıs 2022'de Güney Afrika'nın Mossel Bay açıklarında çekilen drone görüntüleri, orkaların yaklaşık üç metre uzunluğundaki bir büyük beyaz köpekbalığına saldırdığını ortaya koydu. Görüntülerde orkaların köpekbalığını su yüzeyine doğru iterek kontrol altına aldığı ve ardından vücuduna saldırdığı görüldü. 18 Haziran 2023'te ise Starboard adı verilen orkanın tek başına gerçekleştirdiği saldırı kaydedildi.
Yaklaşık 2,5 metre uzunluğundaki genç büyük beyaz köpekbalığını iki dakikadan kısa sürede öldüren orka, hayvanın karaciğerini çıkararak uzaklaştı. Olayı tekneden izleyen turistler, orkanın ağzında köpekbalığının karaciğerini taşıdığı anları görüntüledi.
Ertesi gün aynı bölgede karaciğeri çıkarılmış ikinci bir büyük beyaz köpekbalığının daha bulunması, tek bir orkanın kısa sürede birden fazla köpekbalığını avlayabildiği ihtimalini gündeme getirdi.
PEKİ ORKALAR NEDEN SADECE KARACİĞERİ YİYOR?
Araştırmacılara göre orkaların köpekbalıklarının özellikle karaciğerini hedef almasının nedeni, bu organın olağanüstü yüksek enerji içeriği. Yetişkin bir büyük beyaz köpekbalığının karaciğeri, toplam vücut ağırlığının yüzde 28'ine kadar ulaşabiliyor. Organın hacminin yaklaşık yüzde 90'ını ise enerji bakımından zengin yağlar oluşturuyor.
Köpekbalıkları bu yağ rezervini uzun mesafeli göçlerinde enerji sağlamak ve su içindeki yüzdürme dengesini korumak için kullanıyor.
Orkalar açısından ise büyük bir köpekbalığının karaciğeri, tek başına son derece besleyici bir öğün anlamına geliyor.
Bilim insanları, orkaların avlarının tamamını yemek yerine yüksek besin değerine sahip organları seçmesinin bilinçli ve öğrenilmiş bir avlanma stratejisi olduğunu değerlendiriyor.
KÖPEKBALIKLARINI TERS ÇEVİREREK FELÇ EDİYORLAR
Orkaların kullandığı en dikkat çekici yöntemlerden biri, büyük beyaz köpekbalıklarını ters çevirerek hareketsiz hale getirmeleri. Meksika'nın Kaliforniya Körfezi'nde kaydedilen görüntülerde, beş orkadan oluşan bir grubun genç bir büyük beyaz köpekbalığını su yüzeyine doğru ittiği ve ardından ters çevirdiği görüldü. Köpekbalıkları ters çevrildiklerinde tonik hareketsizlik olarak bilinen geçici bir tepki gösterebiliyor. Bu durumda hayvanın hareket kabiliyeti ciddi ölçüde azalıyor.
Deniz biyoloğu Erick Higuera'ya göre orkalar, bu yöntem sayesinde köpekbalığının karşı saldırısına maruz kalma riskini azaltarak karaciğerine ulaşabiliyor.
Araştırmacılar, bu avlanma yönteminin orka aileleri içerisinde öğrenildiğini ve kuşaktan kuşağa aktarılabildiğini belirtiyor.
BÜYÜK BEYAZ KÖPEKBALIKLARI BÖLGELERİNİ TERK EDİYOR
Orkaların büyük beyaz köpekbalıkları üzerindeki etkisi yalnızca öldürdükleri hayvanlarla sınırlı değil. Güney Afrika'nın Western Cape kıyılarında, geçmişte çok sayıda büyük beyaz köpekbalığının görüldüğü bazı bölgelerde hayvanların belirgin biçimde azaldığı tespit edildi. Cape Town yakınlarındaki False Bay'de 2015 yılına kadar görece istikrarlı bir büyük beyaz köpekbalığı varlığı bulunurken, 2018 ortalarında köpekbalıkları bölgeden kayboldu.
Bilim insanları, orka saldırılarının bu değişimde önemli rol oynamış olabileceğini belirtiyor. Ancak aşırı avlanma, köpekbalığı ağları, kirlilik ve besin kaynaklarındaki azalma gibi başka etkenler de türün geleceğini tehdit ediyor.
Benzer bir durum ABD'nin Kaliforniya kıyılarında da gözlemlendi. San Francisco açıklarındaki Southeast Farallon Adası çevresinde yapılan araştırmada, orkaların bölgeye gelmesinden dakikalar sonra büyük beyaz köpekbalıklarının uzaklaştığı belirlendi. Elektronik takip verilerine göre köpekbalıkları, bazı durumlarda bir sonraki sezona kadar bölgeye dönmedi.
AVUSTRALYA'DAKİ SALDIRIDA ORKA DNA'SI BULUNDU
Saldırıların Güney Afrika ile sınırlı olmadığı da ortaya çıktı. Ekim 2023'te Avustralya'nın güneydoğu kıyısında yaklaşık 4,7 metre uzunluğunda ölü bir büyük beyaz köpekbalığı bulundu. Hayvanın karaciğeri ve bazı iç organları yoktu.
Batı Avustralya Üniversitesi'nden deniz biyoloğu Isabella Reeves'in de yer aldığı ekip, köpekbalığının yaralarından alınan örneklerde orka DNA'sı tespit etti. Bu bulgu, Avustralya sularında bir büyük beyaz köpekbalığının orkalar tarafından avlandığını doğrulayan ilk bilimsel kanıt oldu.
DENİZLERDEKİ BESİN ZİNCİRİ DEĞİŞİYOR
Büyük beyaz köpekbalıklarının bazı bölgelerden uzaklaşması, diğer deniz canlılarının sayısını ve dağılımını da etkiliyor. Güney Afrika'daki False Bay'de büyük beyaz köpekbalıklarının kaybolmasının ardından avları arasında bulunan kürklü fokların ve yedigalsamalı köpekbalıklarının sayısında artış gözlemlendi. Bu değişim, daha küçük köpekbalıkları ve balıklar üzerinde yeni bir av baskısı oluşturdu.
Araştırmacılar, büyük beyaz köpekbalıklarının çekildiği bazı alanlarda başka köpekbalığı türlerinin de onların yerini almaya başladığını bildiriyor. Böylece okyanusun en üst düzey avcıları arasındaki mücadele, besin zincirinin daha alt basamaklarına kadar uzanan değişikliklere yol açabiliyor.
İKLİM DEĞİŞİKLİĞİ SALDIRILARI ARTIRABİLİR Mİ?
Bilim insanlarının üzerinde durduğu bir diğer konu ise deniz suyu sıcaklıklarının yükselmesi. Kaliforniya Körfezi'nde ısınan suların genç büyük beyaz köpekbalıklarının bölgede daha sık görülmesine katkıda bulunduğu belirtiliyor. Bu durum, orkalarla köpekbalıklarının karşılaşma ihtimalini artırıyor.
Ancak uzmanlar, iklim değişikliğinin orkaların avlanma yöntemini doğrudan ortaya çıkardığını söylemek için yeterli kanıt bulunmadığını vurguluyor.
Orkaların köpekbalıklarının karaciğerini hedef alan davranışının yeni gelişmiş bir teknik mi olduğu, yoksa drone ve su altı kameralarının yaygınlaşması sayesinde daha sık mı gözlemlendiği de henüz kesin olarak bilinmiyor.
Bununla birlikte araştırmalar, güçlü çeneleri ve keskin dişleriyle okyanusların en korkulan canlıları arasında yer alan büyük beyaz köpekbalıklarının bile orkalar karşısında av konumuna düşebildiğini gösteriyor.
Orkaların zekâları, birlikte hareket edebilme yetenekleri ve öğrendikleri avlanma tekniklerini sonraki kuşaklara aktarabilmeleri, okyanuslardaki bu karşılaşmalarda belirleyici rol oynuyor.
