ABD ile İran arasında savaşı sona erdirmeye yönelik diplomatik temaslar sürerken, Washington’un Tahran’dan talep ettiği şartlara ilişkin yeni ayrıntılar gündeme geldi. Wall Street Journal’da yer alan değerlendirmeye göre Trump yönetimi, olası bir anlaşmada İran’ın nükleer silah peşinde koşmadığını resmen teyit etmesini, ana nükleer tesislerini sökmesini ve zenginleştirilmiş nükleer materyallerini teslim etmesini istiyor.
WSJ’nin aktardığı çerçeve, yalnızca nükleer programla sınırlı değil. Anlaşma taslağında Hürmüz Boğazı’nın yeniden açılması, ABD ablukasının kademeli gevşetilmesi ve yaptırımların ancak İran’ın anlaşmayı uygulamasına bağlı olarak kaldırılması gibi başlıklar da yer alıyor. ABD ve İran’ın savaşı bitirmek için temas yürüttüğü, müzakerelerde uranyum zenginleştirme, yaptırımların kaldırılması ve Hürmüz Boğazı üzerindeki kontrol gibi başlıkların öne çıktığı daha önce de WSJ tarafından aktarılmıştı.
FORDO, NATANZ VE İSFAHAN ŞARTI
ABD’nin en kritik taleplerinden biri, İran’ın üç ana nükleer tesisi olarak bilinen Fordo, Natanz ve İsfahan’daki altyapının sökülmesi. Washington yönetimi, yer altı nükleer faaliyetlerinin de tamamen yasaklanmasını istiyor.
Benzer bir talep daha önce de gündeme gelmişti. Şubat ayında WSJ’ye dayandırılan haberlerde, ABD heyetinin İran’dan Fordo, Natanz ve İsfahan’daki temel nükleer tesisleri kapatmasını ve kalan zenginleştirilmiş uranyum stokunu teslim etmesini istediği belirtilmişti.
Yeni çerçevede bu taleplerin daha da genişletildiği görülüyor. ABD’nin yalnızca geçici bir sınırlandırma değil, İran’ın nükleer altyapısını uzun vadeli biçimde etkisizleştirecek bir düzenleme aradığı anlaşılıyor.
20 YILLIK ZENGİNLEŞTİRME MORATORYUMU
WSJ’de yer alan değerlendirmeye göre ABD, İran’ın nükleer zenginleştirme faaliyetlerine 20 yıl süreyle moratoryum uygulanmasını istiyor. Bu madde, Tahran’ın nükleer programı üzerindeki en ağır kısıtlama başlıklarından biri olarak öne çıkıyor.
Washington’un talepleri arasında ayrıca talep üzerine denetim mekanizması ve ihlal halinde uygulanacak cezalar bulunuyor. Bu çerçeve, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı’nın denetim kapasitesinin güçlendirilmesini ve İran’ın gizli ya da yer altı faaliyetlerine yönelmesinin önlenmesini amaçlıyor.
TÜM ZENGİNLEŞTİRİLMİŞ MATERYAL TESLİM EDİLECEK
ABD’nin şartlarından biri de İran’ın elindeki tüm zenginleştirilmiş nükleer materyali teslim etmesi. Trump, son açıklamalarında İran’ın nükleer silah geliştirmeyeceğini kabul ettiğini söylemiş ve “nükleer silaha sahip olamazlar” mesajını yinelemişti.
Bu başlık, müzakerelerin en zor dosyalarından biri olarak görülüyor. Çünkü İran geçmişte uranyum zenginleştirme hakkını egemenlik ve teknoloji meselesi olarak savunmuş, bu alandaki tümden vazgeçiş taleplerine karşı çıkmıştı.
HÜRMÜZ BOĞAZI PAZARLIĞIN MERKEZİNDE
Taslakta yalnızca nükleer program değil, Hürmüz Boğazı da anlaşmanın ana başlıklarından biri olarak yer alıyor. Buna göre İran, ABD ablukayı gevşettikçe Hürmüz’ü kademeli olarak yeniden açacak; nihai anlaşmayla birlikte boğaz tamamen geçişlere açılacak.
Hürmüz Boğazı, dünya enerji ticareti açısından kritik öneme sahip. Son dönemde bölgede yaşanan askeri gerilim, ticari gemilerin geçişi ve enerji sevkiyatı üzerinde ciddi baskı yaratmıştı. WSJ’nin son haberlerinde de İran’la yürütülen temasların yalnızca nükleer başlıkları değil, boğazdaki gerilimi azaltmayı ve karşılıklı tırmanmayı durdurmayı hedeflediği aktarılmıştı.
YAPTIRIMLAR HEMEN KALKMAYACAK
ABD’nin önerisinde yaptırımların kaldırılması da aşamalı bir modele bağlanıyor. Buna göre bazı İran varlıklarının başlangıçta serbest bırakılması mümkün olsa da, yaptırımların büyük bölümünün kaldırılması anlaşmanın imzalanmasına değil, İran’ın anlaşmadaki yükümlülüklerini yerine getirmesine bağlı olacak.
Bu madde, Washington’un Tahran’a peşin ve geniş kapsamlı bir yaptırım rahatlaması sunmak istemediğini gösteriyor. ABD yönetimi, İran’ın uygulama performansını takip ederek yaptırım gevşetmesini aşamalı biçimde devreye almayı hedefliyor.
İSRAİL VE KONGRE BASKISI ETKİLİ
ABD’nin sert taleplerinde İsrail’in güvenlik kaygıları ve Kongre’deki şahin kanadın baskısının etkili olduğu değerlendiriliyor. Daha önceki WSJ kaynaklı haberlerde de Trump yönetiminin, İran’la “zayıf” görülebilecek bir anlaşmaya imza atmamak için nükleer tesislerin sökülmesi ve sıfır zenginleştirme şartı üzerinde durduğu belirtilmişti.
Buna karşın bazı haberlerde, gündemdeki taslakta İran’ın balistik füze programı ve bölgedeki vekil güçlerle ilişkilerine dair ayrıntılı şartların yer almamasının İsrail tarafında kaygı yarattığı ifade edildi.
İRAN’IN KABUL EDİP ETMEYECEĞİ BELİRSİZ
Washington’un şartları, İran açısından son derece ağır bir paket anlamına geliyor. Tahran’ın Fordo, Natanz ve İsfahan gibi stratejik tesisleri sökmesi, zenginleştirme faaliyetlerini uzun süre durdurması ve tüm materyali teslim etmesi, İran’ın nükleer programının ana omurgasından vazgeçmesi sonucunu doğurabilir.
Bu nedenle anlaşmanın akıbeti belirsizliğini koruyor. İran’ın ABD ile yeni bir barış teklifini değerlendirdiği, Pakistan’ın da arabulucu rol üstlendiği aktarılıyor. Ancak uranyum zenginleştirme, Hürmüz Boğazı, yaptırımlar ve güvenlik garantileri konusunda taraflar arasında ciddi görüş ayrılıkları bulunuyor.
KRİTİK EŞİK: NÜKLEER TASFİYE Mİ, GEÇİCİ ATEŞKES Mİ?
WSJ’deki çerçeve, Trump yönetiminin İran’la yalnızca geçici bir çatışmasızlık değil, nükleer programı kalıcı biçimde sınırlayacak kapsamlı bir anlaşma aradığını gösteriyor. Ancak bu şartların İran tarafından kabul edilip edilmeyeceği, savaşın geleceği kadar Hürmüz Boğazı’ndaki ticaretin ve küresel enerji piyasalarının seyrini de belirleyecek.
Eğer taraflar anlaşmaya yaklaşırsa petrol ve doğal gaz piyasalarında rahatlama görülebilir. Ancak İran’ın şartları reddetmesi ya da Hürmüz’de yeni bir gerilim yaşanması halinde askeri tırmanma ihtimali yeniden gündeme gelebilir.
